नस्लरोधी औषधिको दुरुपयोग र फार्मेसीको जिम्मेवारी

नस्लरोधी औषधि किन यति सजिलै हात पर्छ

चिसो लाग्यो, घाँटी दुख्यो वा ज्वरो आयो भने धेरै नेपाली सिधै नजिकको औषधि पसलमा पुग्छन्। पसलेले सोध्छ — «एन्टिबायोटिक दिन्छु?» र बिरामीले हो भन्छ। डाक्टरको पर्चा थिएन, निदान भएको थिएन, तर औषधि बिक्री भयो। यही सामान्य बानीले नेपालमा एन्टिबायोटिक रेजिस्टेन्स जस्तो ठूलो समस्या बढाइरहेको छ।

समस्या औषधिमा मात्र होइन, प्रणालीमा पनि छ। औषधि ऐन अनुसार नस्लरोधी औषधि पर्चाबिना बेच्न पाइँदैन, तर ग्रामीण बजारदेखि सहरका गल्लीसम्म यो नियम कागजमै सीमित देखिन्छ। फार्मेसी सञ्चालकले आफ्नो इजाजतपत्र जोगाउन र बिरामीको स्वास्थ्य जोगाउन दुवैका लागि सचेत हुनुपर्छ।

अस्पताल फार्मेसी र निजी पसलबीचको फरक

शिक्षण अस्पताल फार्मेसी वा मेडिसिटी फार्मेसीमा डाक्टरको पर्चा अनिवार्य जस्तै छ; त्यहाँ औषधि दिनुअघि मात्रा र अवधि जाँचिन्छ। निजी पसलमा यो अनुशासन कमजोर हुन्छ। फार्मेसी बोर्डले समय-समयमा जारी गर्ने निर्देशन र निरीक्षणले केही सुधार ल्याए पनि बजारमा अनुगमन पातलो छ।

उपभोक्ताले पनि सजिलै जाँच्न सक्छन्: औषधि बुझाउने व्यक्ति दर्ता भएको फार्मासिस्ट हुन् कि होइन, र पसलमा झुन्डिएको दर्ता प्रमाणपत्र र फार्मेसी बोर्डको नवीकरण म्याद भित्र छ कि छैन। यी साना कुराले नै दुरुपयोग घटाउँछन्।

रेजिस्टेन्स बढ्दा बिरामीलाई के पर्छ

एन्टिबायोटिक ठीक तरिकाले नखाँदा ब्याक्टेरिया बाँच्छन् र पछि त्यही औषधिले काम गर्न छाड्छ। त्यसपछि साधारण घाउ, निमोनिया वा पिसाबको संक्रमण उपचार गर्न महँगा र कडा औषधि चाहिन्छ। अस्पतालमा भर्ना हुने अवस्था आउँदा खर्च हजारौं रुपैयाँ पुग्छ, जबकि सुरुमा तीन-चार सयको सही उपचारले पुग्थ्यो।

अर्को समस्या आधा-अधुरो कोर्स हो। बिरामीले दुई दिनमा आराम महसुस गरेपछि औषधि छाड्छन्; बाँकी ब्याक्टेरिया फेरि फैलिन्छ। त्यसैले डाक्टरले भनेको पूरा अवधि औषधि खानु र बाँकी औषधि जथाभावी नराख्नु आफ्नै भविष्यको उपचार जोगाउनु हो।

फार्मेसीमा गर्न सकिने व्यावहारिक उपाय

नस्लरोधी औषधि अलग र्याकमा राख्ने, बिक्री अभिलेखमा पर्चाको विवरण लेख्ने र पर्चा नभएका बिरामीलाई नजिकको स्वास्थ्य चौकी वा डाक्टरकहाँ पठाउने बानीले धेरै फरक पार्छ। कर्मचारीलाई कुन औषधि पर्चाबिना दिन मिल्दैन भन्ने तालिम दिनु पनि जरुरी छ।

सरकारी अस्पतालका फार्मेसी प्रमुखले स्टक र बिक्रीको मासिक लेखाजोखा राख्दा अनियमित बिक्री पत्ता लाग्छ। यस्तै अभ्यासले एन्टिबायोटिक रेजिस्टेन्स नियन्त्रणमा सानो भए पनि ठोस योगदान गर्छ।

बिरामीको हातमा पनि केही छ

औषधि किन्दा «यो के का लागि हो, कति दिन खाने, कति मात्रा» सोध्ने बानी बसाल्नुहोस्। पसले पर्चा माग्दा रिसाउनु पर्दैन; त्यो नियम तपाईंकै सुरक्षाका लागि हो। ज्वरो वा रुघा आफैं निको हुने अवस्थामा एन्टिबायोटिक नचाहिन सक्छ, र त्यो निर्णय डाक्टरले गर्नुपर्छ।

घरमा बाँकी रहेको एन्टिबायोटिक अर्को पटक आफ्नो वा छिमेकीको उपचारमा प्रयोग नगर्नुहोस्। म्याद सकिएको औषधि फोहोरमा नफाली औषधि पसल वा अस्पतालको फार्मेसीमा फिर्ता गर्ने अभ्यास फैलाउनुपर्छ।

अन्तमा, फार्मेसी सञ्चालक र बिरामी दुवैले एउटै कुरा बुझ्न जरुरी छ — नस्लरोधी औषधि जोगाउनु भनेको भोलिको उपचार जोगाउनु हो। नियम पालना गर्ने पसललाई साथ दिने र पर्चाबिना औषधि नदिने बानीलाई प्रोत्साहन गर्ने हो भने नेपालमा यो समस्या धेरै हदसम्म नियन्त्रण हुन सक्छ।