नेपालमा फार्मेसी सेवा: औषधिको सही प्रयोग र सतर्कता

फार्मेसीमा औषधि किन्दा सोध्नैपर्ने पाँच प्रश्न

काठमाडौंको कुनै पनि फार्मेसीमा गएर दुखाइ कम गर्ने औषधि माग्दा प्रायः सिधै एउटा पत्ता दिइन्छ। तर त्यही औषधि दिनको कति चोटि, खाली पेटमा कि खाना खाएपछि, र कति दिनसम्म खाने भन्ने कुरा सोध्ने बानी धेरैमा छैन। फार्मेसीमा औषधि लिँदा कम्तीमा यति सोध्नुहोस्: यो औषधि केका लागि हो, दिनको कति चोटि र कति मात्रामा खाने, कति दिनसम्म खाने, कुन औषधिसँगै खाँदा असर गर्छ, र कस्तो लक्षण देखिए तुरुन्तै रोक्ने। यी पाँच प्रश्नको उत्तर लेखेर राख्ने बानीले धेरै गल्ती जोगाउँछ।

नेपालमा दुखाइ कम गर्ने औषधि र एन्टिबायोटिक दुवै प्रेस्क्रिप्शनबिना पाइने भएकाले जोखिम बढी छ। औषधि पसलबाट एन्टिबायोटिक किन्दा त्यो ब्रोड स्पेक्ट्रम हो कि सीमित असरको, भन्ने कुरा थाहा पाउनु जरुरी छ। ब्रोड स्पेक्ट्रम एन्टिबायोटिकले राम्रो ब्याक्टेरियासँगै शरीरको उपयोगी ब्याक्टेरिया पनि मार्छ, जसले पेट बिगार्ने र पछि संक्रमण सार्ने जोखिम बढाउँछ। ज्वरो आउँदा हतारमा एन्टिबायोटिक खानुभन्दा पहिले ज्वरो भाइरसको हो कि ब्याक्टेरियाको भनेर पहिचान गर्नु आवश्यक हुन्छ।

फार्मेसीका कर्मचारीले सोध्ने बानी बसाल्नुहोस् — के मलाई यो औषधि पहिले खाएको छु, मलाई थाहा भएको एलर्जी छ कि छैन, र म अरू कुनै औषधि नियमित खाँदै छु। गर्भवती, स्तनपान गराउँदै गरेकी महिला र मिर्गौला तथा कलेजोको समस्या भएकाले यी कुरा विशेष रूपमा खुलाउनुपर्छ।

एन्टिबायोटिकको कोर्स पूरा नगर्दा के हुन्छ

धेरैले दुई दिनमा सञ्चो भएपछि एन्टिबायोटिक खान छाड्छन्। यही बानीले नेपालमा एन्टिबायोटिक प्रतिरोध बढाइरहेको छ। कोर्स पूरा नगर्दा बाँकी रहेका ब्याक्टेरिया बाँच्न सक्छन् र पछि त्यही औषधिले काम नगर्ने अवस्था आउँछ। डाक्टरले तोकेको दिनसम्म खानु, लक्षण नदेखिए पनि नरोक्नु नै सही तरिका हो।

एन्टिबायोटिक खाँदा मासु खान हुन्छ कि हुँदैन भन्ने प्रश्न पनि धेरैले सोध्छन्। सामान्यतया मासु खान रोकिँदैन, तर केही एन्टिबायोटिकसँग दूध, दही र क्याल्सियमयुक्त खानेकुरा सँगै खाँदा औषधिको अवशोषण घट्न सक्छ। त्यस्तो अवस्थामा औषधि खानुभन्दा दुई घण्टा अगाडि वा पछाडि दूधजन्य खानेकुरा खानु राम्रो हुन्छ। मदिरा र एन्टिबायोटिक सँगै नलिनुहोस्; पेट पोल्ने र वाकवाकी लाग्ने समस्या बढ्छ।

धेरै एन्टिबायोटिक खाँदा पेट बिग्रने, पखाला लाग्ने, छालामा दाग आउने र महिलामा योनिमार्गको संक्रमण देखिन सक्छ। यस्ता लक्षण देखिए फार्मेसीमा गएर अर्को एन्टिबायोटिक थप्नुभन्दा डाक्टरलाई देखाउनु उचित हुन्छ। साथै पुरानो एन्टिबायोटिक घरमा जोगाएर राख्नु हुँदैन; म्याद गुज्रिएको औषधिले असर गर्न सक्छ।

सामान्य गल्ती: ज्वरो आउँदा आफैँ औषधि सुरु गर्ने

तीन दिनभन्दा बढी ज्वरो रह्यो भने परीक्षण गराउनु राम्रो। साधारण ज्वरोमा एन्टिबायोटिकको सट्टा पानी, आराम र प्यारासिटामोल जस्तो दुखाइ कम गर्ने औषधि पर्याप्त हुन्छ। बच्चालाई ज्वरो आउँदा तौलअनुसार मात्रा मिलाउनुपर्ने हुन्छ, त्यसैले ठूलाको ट्याब्लेट आधा गरेर दिनु हुँदैन।

फार्मेसी इजाजतपत्र र नवीकरणबारे जान्नुपर्ने

नेपालमा औषधि पसल चलाउन नेपाल फार्मेसी परिषद्को दर्ता र इजाजतपत्र अनिवार्य हुन्छ। परिषद्को कार्यालय काठमाडौंको भवनमा रहेको छ र यसको वेबसाइटमा दर्ता, परीक्षाको नतिजा र इजाजतपत्र नवीकरणसम्बन्धी सूचना राखिन्छ। फार्मेसी सञ्चालकले नवीकरणको म्याद नाघ्नु अगाडि नै कागजात तयार पार्नुपर्छ; म्याद सकिएपछि जरिवाना लाग्न सक्छ।

फार्मेसीमा काम गर्ने व्यक्तिले फार्मेसी कोर्स पढेको हुनुपर्छ। बी फार्मेसी कोर्सको शुल्क नेपालका कलेजमा वार्षिक एक लाखदेखि दुई लाख रुपैयाँसम्म पर्न सक्छ, भारततर्फ भर्ना हुँदा शुल्क फरक पर्छ। कोर्स सकिएपछि परिषद्को प्रवेश परीक्षा दिनुपर्ने हुन्छ र नतिजा वेबसाइटमा प्रकाशित हुन्छ। दर्ता नगरी पसल चलाउँदा वा बिना दर्ता औषधि बेच्दा कारबाही हुने प्रावधान छ।

उपभोक्ताका रूपमा तपाईंले पनि पसलको इजाजतपत्र झुन्डिएको छ कि छैन हेर्न सक्नुहुन्छ। इजाजतपत्र नभएको पसलबाट औषधि किन्दा गुणस्तर र भण्डारणको भरपर्दो जिम्मा हुँदैन। फार्मेसीमा राखिएको औषधिको म्याद र बिल माग्नु तपाईंको अधिकार हो।

दीर्घ रोगका औषधि र इन्सुलिनको खर्च

मधुमेह भएका धेरैले इन्सुलिन नियमित लिनुपर्ने हुन्छ। इन्सुलिनको मूल्य ब्रान्ड अनुसार फरक पर्छ; एउटै पेनको मूल्य एक हजारदेखि तीन हजार रुपैयाँसम्म पर्न सक्छ। केही मिश्रित इन्सुलिन महँगो हुन्छन्, त्यसैले चिकित्सकसँग आफ्नो खर्चको दायरभित्र पर्ने विकल्पबारे कुरा गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ। इन्सुलिन फ्रिजमा तर फ्रिजरमा नराख्नुहोस्; जमेको इन्सुलिन प्रयोग गर्नु हुँदैन।

इन्सुलिनको मात्रा आफैँ घटाउने वा बढाउने काम गर्नु हुँदैन। रक्तमा चिनीको मापन गरेर मात्र परिवर्तन गर्नुपर्ने हुन्छ। धेरै इन्सुलिन दिँदा चिनी अत्यधिक घटेर थकाइ, पसिना र बेहोस हुने अवस्था आउन सक्छ; त्यस्तो बेला चिनीयुक्त खानेकुरा वा ग्लुकोज तुरुन्त लिनुपर्छ। मधुमेह नियन्त्रणमा खानपान र हिँडडुलको भूमिका इन्सुलिनजत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

उच्च रक्तचाप वा चिन्ताका लागि दिइने केही औषधि पनि नियमित लिनुपर्ने हुन्छ। यस्ता औषधिको मात्रा चिकित्सकले तोकेअनुसार मात्र लिनुहोस्; आफैँ मात्रा बढाउँदा रक्तचाप अत्यधिक घट्ने वा मुटुको गति घट्ने जोखिम हुन्छ। औषधि सुरु गर्नु अगाडि र बन्द गर्नु अगाडि दुवै अवस्थामा चिकित्सकको सल्लाह लिनुहोस्।